“Ben sizin yalan ve hilelerinizle baş etmedim bu bana dert olsun, bende sizin önünüzde baş eğmedim bu da size dert olsun” -Seyid Rıza
15 Kasım 1937 Seyid Rıza’nın idam edildiği gündür. 89 yıl önce Elazığ Buğday meydanında Seyid Rıza ve arkadaşları başta olmak üzere katledilen tüm insanlarımızın hatıraları önünde saygı ve minnetle eğiliyorum.
Peki ‘37-38 de ne oldu? Seyid Rıza ve arkadaşları görüşme yapmak üzere Erzincan’a davet edilir ancak yolda tutuklanıp Elazığ’a götürülürler. Atatürk’te ordadır o dönemin basın organları Atatürk’ün Diyarbakır’a gitmek için Elâzığ’da olduğunu yazar. Atatürk’ün Seyid Rıza ile görüştüğü ve bu görüşmede “özür dile seni affedeyim” dediği Seyid Rıza’nın ise “ben özür dileyecek bir şey yapmadım” dediği de söylenir.
5 Eylül 1937 yılında yasa dışı bir mahkeme kurulur pazar günü Elazığ Buğday meydanında Uşenê Seydi, Aliyê Mirzî Silî, Hasenê İvaîmê Qıjî, Hasen Ağa, Fındık Ağa ve Resik Uşen ile birlikte idam edildi.
1923 yılı Cumhuriyet ilanı sonrası bir plan dahilinde tüm aşiretlerden silahlarını devlete teslim etmeleri istenmiş ve daha sonra 25 Aralık 1935 yılında “2884 sayılı Tunceli Vilayetinin İdaresi Hakkında Kanun” çıkarılıp, ‘tedip’ ve ‘tenkil’ harekâtı başlatılmıştır. Tunceli Kanunu’yla ilin adı Dersim yerine Tunceli olarak resmi olarak değiştirilmiştir.
1 Kasım 1936’da Atatürk TBMM yaptığı konuşmada “dahili işlerimizde en mühim safha varsa, o da Dersim meselesidir. Dâhilde bulunan iş bu yarayı, bu korkunç çıbanı ortadan temizleyip koparmak kökünden kesmek için her ne pahasına olursa olsun yapılmalı ve bu hususta en acil kararların alınması için hükümete tam ve yeni selahiyetlere verilmelidir.” Dersim yasak bölge ilan edilir giriş çıkışlar özel izne tabii tutulur.
4 Mayıs 1937 tarihli Bakanlar Kurulu kararıyla Dersim’in imha edilmesi kararı alınır. Dersim’liler en vahşi şekilde katledilir, kadın çocuk yaşlı demeden, mağaralara sığınan sivil insanlara karşı kimyasal gaz kullanılır. Resmi kayıtlara göre 13 bin kişi, resmi olmayan kayıtlara göre ise 70 bin civarında insanın katledildiği belirtilmektedir.
Cumhuriyet tarihinin en kanlı, en vahşi, eşi benzerine rastlanmayan; bir ırkı, bir inancı yok etmek için yapılan bir soykırımdır.
Dersimin Yetim Kızları
Katledilen ailelerin yetim kalan kız çocukları başta olmak üzere birçok ailenin kız çocuklarına askerler tarafından ganimet olarak el konuldu. Bu durum için evlatlık verildi deniliyor, ancak bu yanlış bir tanımlama. Bu çocuklar, tarihe “Dersim’in Kayıp Kızları” olarak geçti. Aileler uzun zaman kız çocuklarının akıbetinin peşinden koştular, çoğu bunu göremeden hayatını kaybetti. Bu konuyla ilgili belgeseller yapıldı ve tanıklarla görüşülerek gerçekler aydınlatılsa da hiçbir zaman gerekli adımlar atılmadı.
Aslında mesele Cumhuriyet kurulduktan sonra 1925’te devletin resmi olarak ulus- devlet yaratma projesinin hayata geçirilmesidir. Şark Islahat Planı kapsamında tekleştirme, yok etme projesinin son halkasıdır Dersim. Yoksa hiçbir zaman Dersim’de bir isyan olmadı, bir başkaldırı yoktu. Plan yapılır 37-38 de etno-dinsel temizliğe girişilir. İnsanın aklının alamayacağı kadar büyük bir katliam yapılır. Hatta dönemin generali Muhsin Batur anılarında “okuyucularımdan özür dileyerek ve yaşantımın bu bölümünü anlatmaktan kaçınıyorum” demişti.
“Bu ülkede sadece Türk ulusu ırksal haklar talep etme hakkına sahiptir. Başka hiç kimsenin böyle bir hakkı yoktur” (Başvekil İsmet Paşa; Milliyet, 31. 08.1930).
“Saf Türk soyundan olmayanların bu memlekette tek hakları vardır; hizmetçi olma hakkı, köle olma hakkı. Dost ve düşman, hatta dağlar bu hakikati böyle bilsinler” (Adliye Vekili Mahmut Esat Bozkurt; Milliyet, 19.09.1930).1937-1938
Yine İsmet İnönü 27 Haziran 1937 mecliste yaptığı konuşmasında
“Vazifemiz Türk vatanında bulunanları mutlak Türk yapmaktır. Türklüğe ve Türkçülüğe muhalefet edenleri kesip atacağız” der..
“Jip jandarma karakolunun yanındaki meydanda durdu. Seyit Rıza sehpaları görünce durumu anladı. ‘Asacaksınız’ dedi ve bana döndü. ‘Sen Ankara’dan beni asmak için mi geldin?’ Bakıştık. İlk kez idam edilecek bir insanla yüz yüze geliyorum.” Dışişleri bakanlığına kadar ilerlemiş İhsan Sabri Çağlayangil, ‘Anılarım’ adlı kitabında böyle anlatıyor.Ancak ironik kısmı da röportajı yapan kişi Kemal Kılıçdaroğlu.
15 Kasım 1937 de Elâzığ Buğday meydanında Seyit Rıza’nın oğlu Resik Hüseyin, Fındık Ağa, Uşene Seydi, Hesen Ağa, Ali Ağa, Hesene İvraime Qız olamk üzere göstermelik bir mahkeme kurularak Seyit Rıza’nın yaşı küçültülerek oğlu da 18 yaşından küçük olduğu için yaşı büyütülerek idam edilirler henüz mezar yerleri bilinmiyor.
Aslında Lozan’da Türkiye Cumhuriyeti’nin kurucu belgesiyle başlayan süreç Cumhuriyet sonrası tekleştirme politikasına geçerek Ulus-Devlet planı dahilinde önce Koçgiri sonra Dersim Tertelesini gerçekleştiriyor. Oysa o güne kadar özerk yaşamak isteyen Dersim’liler Rae -Hag coğrafyasında Kürt -Kızılbaş inanışlarıyla kendine has yaşayan bir topluluk.
Gerçekler İnatçıdır..
89 yıl geçti büyük Cumhuriyet tarihinin en büyük katliamı yapıldı fakat gerçekler çok inatçıdır Kürtlük yok olmadı, Alevilikte kaybolmadı ardılları mücadele ediyorlar hayatın her yerinde karşı çıkışları, itirazları devam ediyor ve edecek…
Şimdi yeni bir siyasal sürecin merkezindeyiz, Barış ve Demokratik Toplum mücadelesi yürütürken de bu geçmişi bilmeliyiz, idam edilen Seyid Rıza’nın mezar yerini bilmiyoruz, gerçeklerle yüzleşme yapılmadan TBMM’de bunun komisyonları kurulmadan, halktan özür dilenmeden önümüzde demokrasi ve barışın olacağına inanmak mümkün değil. Çünkü zihinler yaralı “bir daha asla “dememek için Dersim ve yapılan diğer katliamlarla yüzleşilmeli…devlet Kürt sorunu çözmek istiyorsa Dersim meselesiyle yüzleşmelidir ve onarıcı adaleti sağlamalıdır.
Dersim halkı, 89 yıldır unutmadı elbette bundan sonra da unutmayacaktır. Her yıl bıkmadan usanmadan anmaya, hatırlatmaya, gençlere anlatmaya devam edeceğiz
Ricoer’un “kusurun derinliği ile bağışlamanın yüksekliği arasında irtifa farkı” Kim kimi bağışlayacak…
jindergi.com
